Phong trào Tây hóa đầu thế kỷ hai mươi

Chúng ta ở nhà Tây, đội mũ Tây, đi giầy Tây, để tóc Tây, mặc áo Tây, viết chữ Tây… Chúng ta dùng đèn điện, đồng hồ, ô tô, xe lửa, xe đạp của Tây. Còn gì nữa không nhỉ? Nói làm sao cho xiết những điều thay đổi về vật chất và tinh thần mà phương Tây đã đưa đến đất nước chúng ta.

Cho đến những nơi hang cùng ngõ hẻm, cuộc sống không còn giữ nguyên hình ngày trước. Nào dầu tây, diêm tây, nào vải tây, chỉ tây, kim tây, đinh tây… Đừng tưởng tôi ngụy biện. Một cái đinh cũng mang theo nó một chút quan niệm của phương Tây về nhân sinh, về vũ trụ, và có ngày ta sẽ thấy thay đổi cả quan niệm của phương Đông.

Những đồ dùng kiểu mới ấy chính đã dẫn đường cho tư tưởng mới. Trong công cuộc duy tân, ảnh hưởng của nó ít ra cũng ngang với ảnh hưởng sách nghị luận của hiền triết Âu Mỹ, cùng những sách cổ động của Khang, Lương. Sĩ phu nước ta từ xưa vốn chỉ biết có Khổng Tử, bắt đầu dẫn Mạnh Đức Tư Cưu với Lư Thoa.

Họ bắt đầu viết Quốc Ngữ, một thứ chữ mượn của người phương Tây. Câu văn của họ cũng bắt đầu có cái rõ ràng, cái sáng sủa của văn Tây. Những tư tưởng phương Tây đầy rẫy trên các tạp chí, ấn phẩm, và từ ấy thấm dần vào những người có học. Người ta đua nhau cho con em đến trường Pháp Việt, người ta gửi con em sang tận bên Pháp.

Thế rồi xuất hiện những người Việt Nam đậu kỹ sư, đậu bác sỹ, đậu thạc sĩ…, có những người Việt Nam nghiên cứu khoa học, triết học…, và có những người Việt Nam nghĩ chuyện xây dựng một nền học riêng cho nước nhà… Bấy nhiêu sự thay đổi trong khoảng năm sáu mươi năm. Năm sáu mươi năm mà như năm sáu trăm năm!

Nhưng cuộc Âu hóa không phải chỉ có thế. Nó đã đi qua hai giai đoạn: hình thức và tư tưởng, nó còn phải đi qua một giai đoạn khác nữa. Nó đã thay đổi những tập quán sinh hàng ngày, nó đã thay đổi cách ta vận động tư tưởng, tất nó sẽ thay đổi cả cái nhịp rung cảm của ta nữa. Những hình thức mới của cuộc đời, những tư tưởng mới và nhất là ảnh hưởng của văn học Pháp ngày một thấm thía, ấy là những lợi khí Âu hóa trong giai đoạn thứ ba này.

Phương Tây bây giờ đã đi tới chỗ sâu nhất trong hồn ta. Ta không còn có thể vui cái vui ngày trước, buồn cái buồn ngày trước, yêu, ghét, giận hờn nhất nhất như ngày trước. Đã đành ta chỉ có chừng ấy mối tình như con người muôn nơi và muôn thuở. Nhưng sống trên đất Việt Nam ở đầu thế kỷ hai mươi, những mối tình của ta không khỏi có cái màu sắc riêng, cái dáng dấp riêng của thời đại.

Các cụ ta ưa những màu đỏ choét, ta lại ưa những màu xanh nhạt… Các cụ bâng khuâng vì tiếng côn trùng đêm khuya, ta nao nao vì tiếng gà lúc đứng ngọ. Nhìn một cô gái xinh xắn, ngây thơ, các cụ coi như đã làm một điều tội lỗi, ta thì ta cho là mát mẻ như đứng trước một cánh đồng xanh. Cái ái tình của các cụ thì chỉ là sự hôn nhân, nhưng đối với ta thì trăm hình muôn trạng: cái tình say đắm, cái tình thoảng qua, cái tình gần gũi, cái tình xa xôi…

Trích sách “Thi nhân Việt Nam” của Hoài Thanh – Hoài Chân