So sánh cờ vua và cờ tướng

Cờ vua và cờ tướng đều là biến thể của loại cờ cổ Chaturanga, do người Ấn Độ sáng tạo ra vào thế kỷ thứ VII. Hai loại cờ này hiện được chơi nhiều nhất thế giới hiện nay. Cờ tướng được chơi nhiều ở châu Á và Đông Âu, còn cờ vua được chơi ở khắp thế giới. Với những người chơi được cả hai loại cờ này, tôi viết một bài so sánh chúng qua ba yếu tố trụ là bàn cờ, quân cờ và luật chơi.

1. Bàn cờ
Bàn cờ vua có hai chiều (dài x rộng) mỗi chiều 8 ô, nên tổng là 8×8 = 64 ô cờ, do đó bàn thường có hình vuông. 64 ô này cũng là 64 điểm đặt và đi quân. Quân cờ vua đi trong lòng ô. Do cờ vua có quân đi chéo dài nên các ô cờ cần được sơn hai màu khác nhau đan xen để tránh việc đi nhầm. Chính vì điều này mà bàn cờ vua sản xuất khó hơn, làm lâu hơn.

Bàn cờ tướng có hai chiều (dài 9 ô x rộng 8 ô) nên có tổng là 9×8 = 72 ô cờ, do đó bàn thường có hình chữ nhật. Tuy chỉ có 72 ô cờ, nhưng cờ tướng lại đặt và đi quân trên vạch mép ô, nên thực tế bàn cờ tướng có 10×9 = 90 điểm đặt và đi quân. Do quân đi trên vạch mép các ô, nên không phải sơn màu, thành ra bàn cờ tướng làm nhanh hơn, dễ hơn. Bàn cờ tướng có màu là màu của vật liệu làm nên bàn.

2. Quân cờ
Quân cờ vua là các hình khối (3D như những bức tượng). Các loại quân khác nhau có hình thù và kích cỡ (to nhỏ, cao thấp) khác nhau. Vua và hậu to nhất, dưới đó là tượng, xe, mã và cuối cùng nhỏ nhất là tốt. Chính vì điều này nên  quân cờ vua trực quan, dễ phân biệt, dễ học, dễ nhớ hơn quân cờ tướng. Người mới học chơi dễ học hơn, nhất là trẻ em và phụ nữ. Cờ vua có tổng 32 quân, mỗi bên 16 quân.

Quân cờ tướng có hình tròn và dẹt như những quân đáo hay hộp cao Sao Vàng trước kia. Các quân có hình thù và kích thước bằng nhau, phân biệt giữa chúng bằng các ký tự chữ Hán ở hai mặt dẹt của chúng. Quân cờ tướng thì quân nào là chữ (ký tự) Hán đó. Ví dụ: Quân mã là chữ 馬 (đọc: “mã”) – tiếng Việt nghĩa là ngựa, ở Việt Nam gọi là “mã” hay “ngựa” đều được. Cờ tướng cũng có tổng 32 quân, mỗi bên 16 quân.

3. Luật chơi
Về tổng quan thì luật chơi cờ vua rộng hơn và tường minh hơn luật chơi cờ tướng. Cụ thể, các quân cờ vua đều được đi khắp bàn cờ, chứ không bị hạn chế như một số quân (tướng, sĩ, tượng) của cờ tướng. Điều này làm cho cờ vua sát với thực tế cuộc sống hơn. Mặt khác, luật chơi cờ vua dễ hiểu và dễ nhớ hơn như các quân đi như thế nào thì ăn thế, quân mã không bị cản, quân hậu có nước đi rộng nên luật cờ vua rộng hơn luật chơi cờ tướng. Tức là cờ vua có nhiều biến hơn, phức tạp hơn.

Trái lại, luật chơi cờ tướng có nhiều quy định bó buộc như: tướng và sĩ không được ra khỏi cung, tượng chỉ được đi một lần đúng hai ô, không được qua hà và bị cản trên đường đi. Mã cờ tướng bị cản và luật “cản mã” này khá phức tạp, cuối cùng là luật lộ mặt tướng. Tất cả làm cho luật chơi của cờ tướng khá phức tạp, rắc rối khó học và khó nhớ. Vì những hạn chế đó mà nhiều khi các ván cờ của cờ tướng diễn ra rất bí bách. Việc đi và ăn của quân pháo không giống nhau khiến quân cờ này rất phức tạp, khó lường.

Lời kết
Tổng hợp những phân tích trên ta thấy, cờ vua có quân cờ trực quan là các hình khối nổi như những bức tượng và luật chơi tường minh – không rắc rối – nên cờ vua dễ học, dễ nhớ hơn với những người mới học chơi, nhất là với trẻ em và phụ nữ. Cờ tướng có quân cờ là các Hán tự khó học, khó nhớ, luật chơi lại phức tạp, vừa hạn chế không gian, vừa cản đường đi ở các loại quân khác nhau, nên cờ tướng khó học, khó nhớ thành ra cờ tướng khó phổ biến ra toàn thế giới.

Cờ tướng là cờ của Trung Quốc, láng giềng “hữu nghị” của Việt Nam, cờ được đưa vào Việt Nam từ nhiều trăm năm trước nên cờ được chơi từ lâu trong thời gian rất dài, qua các triều đại phong kiến khác nhau. Tuy vậy, vì quân cờ tướng là các Hán tự khó học, khó nhớ và luật chơi phức tạp nên cờ không được mọi thành phần trong xã hội chơi, mà được chơi nhiều ở giới đàn ông. Cánh mày râu chơi cờ tướng nhiều ở quán nước, vỉa hè vào các buổi xế chiều. Trẻ em, phụ nữ cũng chơi nhưng đa số họ chỉ chơi trong các câu lạc bộ.