Hiểu đúng về virus corona để phòng dịch

Thấy tình hình dịch nCoV-2019 trên thế giới và Việt Nam đang diễn biến phức tạp, thày giục tôi viết một bài tổng hợp các kết quả nghiên cứu về CoV trong vài năm qua. Tôi xin chia sẻ một số thông tin cơ bản, để mọi người có thêm thông tin về cách phòng chống dịch, cũng như bớt lo lắng về loại virus mới này.

1. Sự khác nhau giữa virus và vi khuẩn

Tuy cùng là những vi sinh vật rất nhỏ gây bệnh cho con người, nhưng virus khác vi khuẩn ở chỗ chúng không phải là các thể sống độc lập. Virus không thể tồn tại lâu ở môi trường bên ngoài. Khi xâm nhập vào một cơ thể sống, chúng mới tồn tại và nhân số lượng của mình lên được.

Chính vì thân phận “ăn nhờ ở đậu” mà virus có cấu tạo thuộc dạng tối giản nhất trong thế giới vi sinh vật, và tốc độ nhân bản cũng vì thế mà siêu nhanh. Và cũng bởi virus khác vi khuẩn nên không thể dùng thuốc kháng sinh (chuyên tiêu diệt vi khuẩn) để diệt trừ virus được.

Vì thế mọi người không tuỳ tiện sử dụng kháng sinh khi không có chỉ định của bác sĩ. Trường hợp vào viện có thể điều trị kháng sinh là do khi bị virus xâm nhập, cơ thể yếu nên các loại vi khuẩn khác có thể thừa dịp tấn công, và chỉ trong trường hợp như vậy thì bác sĩ mới chỉ định dùng thêm kháng sinh.

2. Coronavirus (CoV) là gì?

CoV là tên một họ virus có cấu trúc bên ngoài nhìn từ kính hiển vi rất giống hình vương miện, theo tiếng Latin thì corona nghĩa là “crow” hay vương miện. Để nhân lên thì virus nào cũng cần vật chủ, và CoV này cũng vậy, trong quá trình tiến hoá thì mỗi virus của họ CoV này rẽ ra các nhánh: CoV (a) lấy vật chủ là thực vật, CoV (b) lấy vật chủ là động vật, CoV (c) lấy vật chủ là người.

Bình thường thì virus và vật chủ sống yên bình với nhau. Thỉnh thoảng chúng cũng gây tí bệnh, nhưng vật chủ đã có những cơ chế phòng vệ để loại bỏ hoặc chung số hoà bình với virus. Thực ra những “vật chủ” ban đầu mắc nhiễm virus mà không chống được thì đã bị “loại” ra khỏi xã hội lâu rồi. Ví dụ ở người có mấy dòng virus là: human CoV hay gây bệnh “cảm lạnh” hắt xì hơi xổ mũi ở người. Mà ta có thuốc như Decolgen để trị, thực ra Decolgen thành phần chính (biệt dược) là paracemol không phải để diệt virus, mà để điều trị những triệu chứng bệnh tạm thời của cơ thể.

Do virus khi xâm nhập vào cơ thể, thì hệ miễn dịch của chúng ta phải hoạt động mạnh để loại bỏ tác nhân lạ, quá trình này sinh ra nhiều năng lượng dẫn đến sốt. Rồi virus hoạt động ở tế bào của phần cơ thể nào, thì sử dụng nguyên liệu để nhân bản lên, cũng giết chết luôn tế bào đấy, tạo ra rối loạn vùng cơ thể đấy, gây nên những triệu chứng không kiểm soát được. Khi các hiệp sĩ miễn dịch diệt virus, cũng gây nên sự viêm sưng ở vùng cơ thể đó.

Tóm lại là giờ đã có thêm nhiều thế hệ thuốc mới từ các hãng thuốc khác nhau, với tên gọi khác nhau trị cảm lạnh, cảm cúm nhưng thực tế đều có thành phần chính là paracetamol và các hợp chất làm giảm các triệu chứng trên chứ không phải để diệt virus. Nhân tiện nhắc đến cảm cúm thì mọi người cũng nên nhớ là cúm là do virus thuộc họ Influenza gây ra, chứ không phải họ CoV, vì thế thuốc Tamiflu (là loại thuốc dùng để diệt virus cúm) không thể dùng để điều trị bệnh do CoV gây ra được.

3. Tại sao CoV mới từ Vũ Hán lại nguy hiểm?

Virus nói chung chỉ trở nên nguy hiểm khi tự biến đổi mình để nhảy từ vật chủ này sang vật chủ khác. Ví dụ như CoV mới này nhảy động vật sang người. Cấu tạo tế bào của người và động vật là gần như nhau, chỉ cần thay đổi tín hiệu nhận biết một chút là có thể phù hợp, để bắt tín hiệu và đánh lừa các thụ thể nhận biết trên tế bào người để chúng xâm nhập vào.

Nhìn lại lịch sử dịch bệnh, thì các dòng virus gây nguy hiểm đến mức báo động đều có nguồn gốc từ động vật, như SARS-CoV gây đại dịch 2002 được cho là nhảy từ dơi/cày hương sang người, MERS-CoV 2012 thì cũng từ dơi/lạc đà, Ebola với mức độ nguy hiểm cao nhất cũng được cho là từ dơi, hay cúm gà H5N1 nổi tiếng cũng nhảy từ gà sang người.

Tóm lại là khó có thể xác định được chính xác nguồn lây nhiễm, nhưng chung quy đều là từ động vật, đặc biệt là động vật hoang dã (ĐVHD). Do ĐVHD thường sống trong điều kiện môi trường khắc nghiệt nên những dòng virus sống trên các loài này cũng khoẻ và độc hơn thì mới trụ lại được. Loài người thì càng ngày càng ít hoang dã…

Điều quan trọng là khi virus nhảy qua người, thì khi có một tác nhân lạ mới xâm nhập vào cơ thể, hệ miễn dịch của chúng ta chưa kịp nhận biết và tiêu diệt ngay được chúng. Hệ miễn dịch cần một quá trình học hỏi để biết được kẻ địch là ai. Mà nCoV chúng lại quá đông và hung hãn, nên có những triệu chứng nguy hiểm đến tính mạng.

Mặc khác, bệnh mới khiến các bác sĩ chưa kịp biết nó sẽ diễn biến thế nào, nên chưa thể có các phác đồ để điều trị. Như dịch SARS năm 2002, ta còn không biết là do chủng virus nào trong hàng ngàn chủng virus trên trái đất. Các nhà khoa học cũng chưa kịp nghiên cứu cơ chế nhân bản và gây bệnh của virus mới, để tìm cách chữa trị… Nên dĩ nhiên, sẽ có nhiều trường hợp mắc bệnh ban đầu không chữa được.

Rất may trong đại dịch lần này đã xác định được sớm nguyên nhân gây bệnh là do n2019CoV từ Vũ Hán. Dòng virus này cũng gần với dòng SARS-CoV nên triệu chứng bệnh cũng tương tự nhau, thành ra có thể nói là chúng ta đã có một chút chuẩn bị, chứ không phải bị động hoàn toàn, rồi đi lần mò đi từ con số 0.

Hiện nay, tuy chưa có thuốc tiêu diệt được virus CoV, nhưng các bác sĩ đã có phác đồ điều trị nhằm giảm các triệu chứng có thể gây tử vong như sốt cao, khó thở, viêm phổi, rối loạn chức năng hô hấp. Mục đích là giúp cơ thể vượt qua được các tình trạng nguy hiểm, để hệ miễn dịch có thời gian để nhận biết tác nhân gây bệnh, rồi tiêu diệt loại bỏ nó thì người bị nhiễm sẽ khỏi bệnh thôi.

Tức vấn đề là cần có thời gian và đủ các nguồn lực để chữa trị các triệu chứng cho những người bị nhiễm. Vậy nên, điều quan trọng nhất là cần phải phòng tránh để virus không lây lan sang nhiều người thành đại dịch. Khi đó, cơ hội chăm sóc được cho những người không may bị nhiễm sẽ cao hơn, họ sẽ sớm khỏi bệnh hơn.

4. Làm thế nào để phòng tránh được CoV hay các loại virus khác?

Điều quan trọng nhất là phải luôn RỬA TAY xà phòng hoặc nước rửa tay chuyên dụng. Vì tay là nơi tiếp xúc nhiều nhất với các bề mặt chứa virus, sau đó đưa lên các bộ phận như mắt, mũi, miệng thì virus có thể đi vào cơ thể của ta. Vậy nên, phải LUÔN RỬA TAY với xà phòng hoặc gel diệt khuẩn trước khi chạm vào các bộ phận trên hoặc trước khi ăn.

CoV thường tấn công vào hệ hô hấp đầu tiên, vì đây là hệ trao đổi với môi trường xung quanh nhiều nhất. Con người ngày nay di chuyển dễ dàng đến nhiều nơi trên trái đất, nên tốc độ lan truyền bệnh cũng vì thể mà nhanh và rộng hơn. Vì vậy nên ta hạn chế ra ngoài và đến những nơi đông người, đặc biệt là những không gian kín như thang máy, tàu xe, máy bay… Bởi trong đó khả năng hít phải virus sẽ cao hơn.

Đeo khẩu trang y tế hiện nay chỉ có tác dụng tránh những dịch tiết có chứa virus của mình bắn ra không khí, chứ không chống được virus xâm nhập vào mình. Điều quan trọng khi dùng khẩu trang là phải thay thường xuyên, chứ không phải dùng loại đắt tiền. Đừng có đốt tiền vào đó.

Không có loại khẩu trang nào trên thị trường hiện nay có thể lọc được virus đâu, vì chúng có kích thước siêu nhỏ, kính hiển vi bình thường còn soi chả được, huống gì mấy cái màng lọc bụi mịn của khẩu trang. (Nhưng vẫn cần đeo khẩu trang đề phòng ngừa các tác nhân gây bệnh khác)

Mọi người cũng nên có ý thức tốt hơn về việc giữ vệ sinh chung cho cộng đồng bằng việc không khạc nhổ bừa bãi, hắt hơi, sổ mũi thì nên che lại và rửa tay đúng cách luôn. Tránh đụng lên những đồ vật sẽ có nhiều người tiếp xúc.

Trời lạnh thì virus có khả năng tồn tại lâu hơn ngoài không khí, điều này tương ứng với chúng có nhiều thời gian để thích nghi và đi tìm vật chủ mới. Tuy vậy nhưng không có nghĩa là trời ấm hơn, chúng không có khả năng gây bệnh. Khi trời ấm thì xác suất lây nhiễm sẽ thấp hơn, chứ không phải là không thể.

Đây chính là lý do mà các dịch cúm và các dịch bệnh mới bùng phát thường diễn ra vào thời điểm này – mùa xuân. Thực ra thì không chỉ có loại nCoV mới này ta cần phải chú ý, mà loại virus nào chúng ta cũng cần phải lưu ý hết.

5. Khi nào cần đi bệnh viện để kiểm tra?

Triệu chứng của CoV cũng giống với triệu chứng của nhiều loại virus gây bệnh hô hấp khác, như các loại virus cúm hay dòng human CoV gây cảm lạnh. Vậy nên ta cần chia ra các cấp độ và xem xét nên khi nào thì cần đi bệnh viện. Bởi khi có dịch, thì bệnh viện cũng chính là nơi có thể lây nhiễm chéo.

• Nếu chỉ mắc các triệu chứng như: sốt nhẹ, mệt mỏi, ho, sổ mũi ở thể nhẹ, thì có thể là do bị nhiễm các loại virus khác. Trước hết hãy tự cách ly bản thân tại nhà, sau là dùng các thuốc hạ sốt, trị các triệu chứng cảm cúm để chữa và bảo vệ cho những người xung quanh.
• Nếu mắc các triệu chứng nặng hơn như: sốt cao trên 39°C, khó thở, suy hô hấp thì nên đến bệnh viện để lấy mẫu xét nghiệm. Lúc này thường sẽ được cách ly và điều trị ngay.

Vì CoV có tính lây nhiễm cao, nên việc lấy mẫu được thực hiện theo những quy chuẩn rất nghiêm ngặt để tránh lây lan nguồn bệnh. Việc xét nghiệm mẫu bệnh phẩm cũng được tiến hành trong phòng thí nghiệm đặc biệt (phòng an toàn sinh học cấp độ ba) chứ ít nơi có thể làm được.

Hiện ở Việt Nam chỉ có Viện Vệ sinh Dịch tễ ở miền Bắc và Viện Pasteur ở miền Nam là có đủ điều kiện xét nghiệm xác định chủng CoV mới này. Phương pháp chuẩn nhất để xét nghiệm CoV là RT-PCR. Phương pháp này khá đắt đỏ và mất nhiều thời gian, nên thực sự không cần thiết nếu như chỉ làm với mẫu của một số người có triệu chứng nhẹ, không có tiền sử tiếp xúc với người ở vùng dịch đến.

Chúng ta cũng nên phân biệt giữa những ca “nghi nhiễm” bị cách ly (có thể nhiễm virus khác có triệu chứng tương tự) với những ca đã được xác nhận mắc CoV qua xét nghiệm. Hiện nay ở Việt Nam đã có vài trường hợp được xác nhận nhiễm CoV, những đã có 2 người được chữa khỏi.

Bệnh viện Chợ Rẫy và Viện Pasteur – điều trị khỏi cho họ – mới đây đã một đăng báo cáo lên tạp chí y tế uy tín của thế giới. Nội dung báo cáo là bằng chứng đầu tiên về sự lây nhiễm “từ người sang người” bên cạnh sự lây nhiễm “từ động vật sang người” và thời gian ủ bệnh có thể ngắn hơn, chỉ trong 3 ngày – tức khác những khuyến cáo trước đây là khoảng 14 ngày.

6. Liệu sẽ sớm có vaccine ngừa bệnh hay thuốc diệt CoV không?

Như đã nói ở phần trên, virus là sinh vật có cấu tạo tối giản, chỉ sống dựa vào vật chủ. Khi chúng đã xâm nhập vào rồi, thì sẽ có mối quan hệ khăng khít với tế bào của chúng ta. Vì thế rất khó để diệt được chúng mà không làm hại đến chính chúng ta.

Hơn nữa, virus có khả năng biến đổi rất nhanh nhở có hệ gen đơn giản. Bởi mục đích sinh tồn là trốn tránh kẻ thù (thuốc) và thích nghi với môi trường mới, nên chúng ta cần tìm đặc điểm gây bệnh chung của chúng mới tạo ra được một loại thuốc diệt được nhiều loại virus cùng lúc – gọi là broad-spectrum antiviral. Bởi nếu không làm như vậy thì không thể theo kịp tốc độ thay đổi của các loại virus riêng lẻ để diệt.

Ngoài ra, để ra một loại vaccine hay một loại thuốc chữa bệnh mới, thì cần có các khoảng thời gian như nghiên cứu, kiểm tra, thử nghiệm trên động vật, trên người rất lâu và tốn kém. Sau đó được công nhận, rồi mới được bán ra thị trường. Chi phí ước tính cỡ từ vài trăm nghìn đến cả mấy triệu đô la riêng cho khâu thử nghiệm thuốc trên người.

Chính vì vậy mà không phải công ty dược nào cũng muốn đầu tư sản xuất thuốc cho những bệnh, tuy nguy hiểm nhưng không thể chữa được lâu dài. Có khi ra được thuốc mới, thì virus cũng đã biến chủng lâu rồi. Theo các nhà nghiên cứu, thì cũng có những loại thuốc có tiềm năng chữa CoV, nhưng đó chỉ là lý thuyết thôi. Thực tế thì cứ phải từ từ…

Xin nhớ: những người có nguy cơ nhiễm bệnh cao nhất là những y bác sĩ trực tiếp điều trị cho bệnh nhân nhiễm CoV và những người đang làm việc trực tiếp với các bệnh phẩm nghi nhiễm CoV, chứ không phải đại đa số những người bình thường chúng ta. Vậy nên, xin mọi người hãy bình tĩnh và đừng lo lắng quá!

Ở ngay cạnh nước có ổ dịch lớn mà kiểm soát được dịch bệnh đến thời điểm này, thì những nỗ lực chỉ đạo sát sao của Bộ Y tế, cùng với sự hướng dẫn chặt chẽ của WHO và công sức của những người hi sinh thầm lặng những ngày qua là không nhỏ đâu. Hiện nay, với sự kết hợp chặt chẽ của các tổ chức y tế quốc tế tại Việt Nam trong thời đại thế giới phẳng, thì chuyện giấu thông tin là khó lắm. Chỉ là chưa có bằng chứng xác nhận bệnh cụ thể, thì chưa công bố thôi.

Vì vậy, mọi người chỉ cần có ý thức phòng bệnh cho bản thân mình là được, những chuyện khác để những người có chuyên môn lo. Tuyệt đối không tin vào những bài dẫn nguồn từ các nguồn tin không đáng tin cậy. Báo lá cải không chỉ có Việt Nam mình có mà nhiều nơi trên thế giới cũng có. Đừng tưởng cứ thấy dịch từ nguồn tin nước ngoài là chuẩn.

Bài viết với mục đích chia sẻ những thông tin chuyên sâu với ngôn từ dễ hiểu và để chia sẻ những nguồn tin đáng tin cậy, chứ đây không phải là một bài báo khoa học. Có một số điểm là đánh giá chủ quan của mình, nên có thể chưa được chuẩn, mọi người cần đọc thêm thông tin ở nhiều nơi.

Người viết chỉ là nghiên cứu sinh nhưng may mắn được tham gia đề tài do hội đồng châu Âu tài trợ, trong một dự án được kết hợp bởi bảy trường đại học lớn và năm công ty dược ở châu Âu, quy tụ toàn những giáo sư có tiếng trong nghiên cứu virus và phát triển thuốc chống virus. Vì thế ai cần thêm thông tin có thể liên hệ với mình. Nếu hỏi điều mình không biết, mình có thể hỏi các đồng nghiệp và các giáo sư.

Bài viết của Nhung.Bubu – tác giả blog biên tập lại.

———–
Một số đường dẫn chú thích và liên quan:

– WHO tuyết bố trình trạng khẩn cấp toàn cầu: Đường dẫn!

– Cập nhật thông tin về dịch theo thời gian thực: Đường dẫn!

– Tìm hiểu thêm về virus: Đường dẫn!

– Trang thông tin sức khỏe Bộ Y tế England: Đường dẫn!

– Bài báo của Việt Nam nêu bằng chứng lây nhiễm từ người sang người: Đường dẫn!

– Chi phí ước tính của việc thử nghiệm một loại thuốc mới trên người: Đường dẫn!

– Trang tin của Hiệp hội quốc tế nghiên cứu phòng chống virus: Đường dẫn!

– Trang tin của Dự án nghiên cứu phòng chống virus của Liên minh châu Âu: Đường dẫn!