Đánh giá cờ Shogi Nhật Bản

Shogi là cờ vua hay vương (王) Nhật Bản, cờ Shogi là hậu duệ cờ Chaturanga, do vương triều Gupta xưa nay thuộc đất Ấn Độ sáng tạo ra vào thế kỷ thứ VII. Do kế thừa Chaturanga, nên cờ Shogi có hệ quân cờ kiểu: tướng, sĩ, tượng, xe, pháo, mã, tốt. Tuy nhiên, Shogi đi theo nhánh cờ vua nên không có pháo.

Vì kế thừa loại cờ cổ Chaturanga, nên về cơ bản Shogi thỏa mãn các tiêu chí là một trò chơi kịch tính, hấp dẫn… Tuy nhiên, do những thay đổi về quân cờ và đặc biệt rất nhiều về luật chơi, nên cờ Shogi có những nét rất riêng, rất khác biệt so với các loại cờ cùng kế thừa cờ Chaturanga. Cụ thể cờ Shogi có luật phong và luật thả quân rất phức tạp.

1. Bàn cờ Shogi
Bàn cờ Shogi mỗi chiều có 9 ô, hai chiều dài rộng gần bằng nhau nên bàn cờ hình chữ nhật gần vuông, với chiều dài theo hướng nối hai người chơi. Shogi là loại cờ cho quân đi trong lòng ô. Các ô cờ không sơn hai màu xen kẽ nhau như bàn cờ vua. Điều này có thể gây khó cho các quân có nước đi dài (viễn chiến), nhất là quân đi chéo (tượng).

Do không được sơn màu, nên màu của bàn cờ Shogi là thường màu của vật liệu chế tạo (gỗ). Cũng vì không sơn nên bàn cờ Shogi dễ làm (chế tạo) hơn. Có lẽ bàn cờ Shogi là loại bàn cờ dễ chế tạo nhất trong các loại cờ kế thừa dòng cờ cổ Chaturanga. Chỉ kẻ các đường thẳng, không sơn màu, không phải đánh dấu các điểm đặt quân.

2. Quân cờ Shogi
Quân cờ Shogi mỗi bên có 26 quân, tổng cả bộ là 52 quân. Quân cờ Shogi là các tấm gỗ (nhựa) dẹt, có hình như là hình chiếu cạnh của một quả chuông. Quân cờ Shogi không được sơn màu để phân biệt hai bên, mà khi đánh cờ quân hai bên được phân biệt dựa vào hướng của chúng. Các quân của bên này sẽ hướng đầu nhọn sang bên phía bên kia.

26 quân cờ của mỗi bên được chia ra thành 8 loại là các quân sau: vương (hay vua) 1 quân, tướng vàng 2 quân, tướng bạc 2 quân, mã 2 quân, hương xa 2 quân, phi xa 1 quân, tượng 1 quân và tốt 9 quân. Các quân tốt, mã, tướng vàng, tướng bạc và vua là các quân đánh gần (cận chiến). Các quân xe, tượng và hương xa là các quân đánh xa (viễn chiến). Ngoài ra, cờ Shogi còn có 6 loại quân chờ phong cho các loại quân trên.

Giống như quân cờ tướng, quân cờ Shogi là các ký tự (chữ) Nhật, một loại chữ tượng hình. Tuy nhiên, cũng có những bộ người Nhật để cả chữ Trung bên dưới, nên người chơi cờ tướng Trung Quốc có thể hiểu được đa số quân. Cũng chính vì điều này mà giống như cờ tướng, cờ Shogi khó phổ biến ra thế giới hơn. Vì các ký tự chữ Nhật là tượng hình nên rất khó học, khó nhớ… Tôi xin giải thích cụ thể như sau:

Chúng ta đều biết, hai lá cờ (quốc kỳ) dễ nhớ nhất trên thế giới là cờ Việt Nam () và cờ Nhật Bản (). Đây là kết quả của sự biểu tượng hóa. Biểu tượng hóa là một hình thức của sự đơn giản hóa. Khi đơn giản hóa mọi thứ trở nên dễ hiểu. Nhiều người trên thế giới nhìn lá cờ đỏ sao vàng là họ biết đó là cờ Việt Nam, dù họ có thể chẳng biết nước Việt Nam ở đâu trên thế giới và không viết nổi hai từ Việt Nam.

Thực ra, về mặt bản chất chữ Hán cũng là những sự biểu tượng hóa, vì chữ của họ là chữ tượng hình. Chữ hỏa (火) giống hình ngọn lửa, chữ mộc (木) giống hình cái cây, chữ môn (門) giống hình cái cổng, chữ xa (車) giống hình cái xe, chữ mã (馬) giống hình con ngựa… Tuy nhiên, người Trung Quốc hiểu điều đó chứ phần còn lại của thế giới không hiểu. Các quân cờ được biểu tượng hóa một cách cụ thể, như con mã (馬) là hình cái đầu ngựa sẽ dễ hiểu hơn.

3. Luật chơi cờ Shogi
Luật chơi về cơ bản là sự cung cấp sức mạnh cho các loại quân, thể hiện qua nước đi của chúng. Luật chơi cờ Shogi khá phức tạp, do biến đổi theo không gian trên bàn cờ và việc lựa chọn đưa quân đã chết trở lại bàn cờ. Theo luật phong, các quân sẽ chuyển thành một quân cờ khác khi đi đến một hàng nào đó trên bàn cờ. Luật thả quân lại bàn cờ cũng có một số quy định riêng khá phức tạp.

Luật chơi cờ Shogi khiến cho quân tốt và quân mã rất yếu. Tốt chỉ được đi một ô về phía trước nên 9 con tốt không bảo vệ được nhau. Mã chỉ được đi hai ô theo hình chữ L về phía trước, chứ không được đi 8 ô như mã của cờ vua. Cờ Shogi không có pháo, nên không đa dạng trong nước đi và đòn phối hợp. Quân hương xa chỉ là sự thu gọn sức mạnh của quân xe (bỏ đi hướng chạy ngang).

Luật chơi của cờ Shogi có thể làm khó cho các quân đi xa (viễn chiến), nhất là khi về cờ tàn. Do tượng và xe một có thể đi một nước hết cả bàn cờ và khi cờ về tàn số quân còn lại trên bàn ít, những nước đi dài xuất hiện nhiều. Vì bàn cờ không được tô màu nên có thể xảy ra chuyện đi nhầm, có thể do người chơi vô tình hoặc cố tình. Cả hai việc này đều không tốt và cần phải hạn chế tối đa.

Luật chơi của Shogi khiến cho cờ có quá nhiều quân đánh gần (cận chiến), đó là vua, tướng vàng, tướng bạc, mã và tốt. Các loại quân tốt, mã, hương xa và tướng bạc sau khi phong đều được đi như quân tướng vàng. Khi có quá nhiều quân có nước đi giống nhau, lại đều là các quân cận chiến chỉ đi được một ô, thì cờ sẽ biến hóa rất chậm.

Cờ chỉ hay khi có nhiều loại quân kị nhau, tức khác nhau trong nước đi của chúng. Quân đi thẳng kị quân đi chéo, quân đi chéo kị quân đi thẳng. Các loại quân của cờ vua và cờ tướng đều kị nhau, vì nước đi của chúng khác nhau. Tất nhiên, trừ quân hậu của cờ vua có nước đi quá rộng. Nhưng hậu vẫn sợ nước đi lắt léo, dích dắc của mã.

Lời kết
Shogi – cờ vua Nhật Bản là loại cờ kế thừa từ loại cờ cổ Chaturanga, cho nên về cơ bản cờ Shogi là một loại cờ hay. Quân cờ Shogi được làm ra bằng cách người ta dùng chữ Nhật viết lên các tấm gỗ. Luật chơi cờ Shogi thì thay đổi khá nhiều so với cờ Chaturanga, cụ thể là luật phong và luật thả quân.

Nhiều người chú trọng vào bàn cờ và quân cờ, nhưng thực ra hai yếu tố này không quan trọng. Bởi các loại cờ có thể mượn quân của nhau và tôi có thể làm cho cờ tướng đi quân vào trong lòng ô, cờ vua đi quân trên các vạch mép ô một cách rất dễ dàng. Luật chơi là điểm tinh túy, cũng là điểm khác biệt lớn nhất giữa các loại cờ.

Cờ Shogi có quân là các ký tự chữ Nhật (tượng hình) khó nhớ, nên Shogi khó học chơi hơn so với các loại cờ mà quân cờ là các hình khối trực quan (cờ vua), nhất là với đối tượng người học là trẻ em và phụ nữ. Nếu tính cả các loại quân chờ cho việc phong, thì Shogi có tổng cộng lên đến 14 loại quân.

Đào tạo trẻ lại là việc rất quan trọng khi phát triển một loại cờ. Một loại cờ quân cờ khó nhớ và luật chơi phức tạp sẽ khó phổ biến hơn. Cờ Shogi sẽ đơn giản, dễ nhớ và học chơi hơn, nếu không có luật phong và luật thả quân. Tuy nhiên, vì có thêm hai loại luật này, thành ra cờ Shogi rất khó học chơi.

Cờ Shogi có thêm hai loại quân là tướng vàng và tướng bạc, cùng với luật phong phức tạp có thể là do văn hóa Nhật Bản quá chú trọng vào hình thức và lễ nghi. Nhiều chức danh gọi bằng các tên giống nhau (tướng vàng, tướng bạc) là điều không cần thiết. Vua hay tướng cũng chỉ nên có một vị thôi.

Luật thả quân của Shogi dựa theo thực tế chiến tranh là: tù binh đổi phe và đánh lại bên mình. Điều này tuy có trong thực tế nhưng là điều không tốt đẹp, không nên đưa lên cờ. Lịch sử cho thấy, tù binh đổi phe đánh lại bên mình, rất ít người được trọng vọng. Kỳ lạ là người Nhật Bản ghét việc đầu hàng, nhưng cờ của họ lại có luật này.